Over confronterende spiegels en zondebokken

In “het vermoeden” sprak Antoine Bodar enkele weken geleden met Annemiek Schrijver over het raadsel schoonheid: de schoonheid van het geloof, van heiligheid en ook van twijfel. Eén quote van Antoine trof me diep: “We houden elkaar een spiegel voor. Soms is die spiegel bij voorbaat echter al zo confronterend dat anderen die spiegel afwijzen”.

Wat me de laatste tijd opvalt, is dat de cliënten die mijn praktijk bezoeken allen op hun heel eigen wijze confronterende spiegels voor hun omgeving vormen. Zelf zijn ze vaak begiftigd met een kristalheldere wijze van waarnemen en een enorme bereidheid tot zelfreflectie, maar krijgen door (schoon) familie,  werkgever, collega’s, medestudenten etc.  de rol van zondebok toebedeeld. Niet zelden vertonen de anderen ten opzichte van de “confronterende spiegels” zogenaamd BINKgedrag: Beledigen, Intimideren, Negeren, Kleineren.

Als  ervaringsdeskundige met het fenomeen zondebok probeer ik niet alleen bij mijzelf maar ook bij anderen de pijn van afwijzing en uitsluiting te transformeren tot innerlijke kracht en wijsheid door bemoediging, bekrachtiging en inzicht. De cliënten die zich tot mij als coach aangetrokken voelen zijn bijna zonder uitzondering hoogbegaafd en/of hoog sensitief. Vaak krijgen zij al gedurende het eerste gesprek volledig helder hoe het mechanisme van de zondebok werkt en hoe ze daar mee om kunnen gaan.

De term zondebok is afkomstig uit de Bijbel. Kort door de bocht: de zondebok wordt symbolisch beladen met de zonden van de groep, zodat de andere groepsleden gevrijwaard worden van hun slechte gevoelens. Opvallend veel hoogbegaafde en/of hoog sensitieve personen zijn hier het slachtoffer van en ik vind het verbazingwekkend dat je hier zo weinig over hoort of leest.

René Girard, de Franse denker over het zondebokmechanisme, heeft in zijn analyse van uiteenlopende  mythes, literaire werken en (Bijbel)verhalen het gedragsmechanisme van de rivaliteit en het geweld in taal en gedrag in beeld gebracht. Zo hebben mensen graag het beeld van zichzelf dat ze authentiek zijn. Volgens Girard is de mens echter een nabootser.

Hij imiteert zijn naaste in veel opzichten. De behoefte de ander na te apen of zich met hem te identificeren gaat goed, zolang de identificatie met de ander lukt of kan gaan lukken. Het gaat ook nog goed als het leidt tot gezonde rivaliteit. Zo gauw het begeerlijke van de ander in de eigen doelen echter niet meer bereikbaar is (bijvoorbeeld omdat de ander aantrekkelijker, sensitiever, begaafder, moediger,  succesvoller, spiritueler is,  dan wel een groter bewustzijn heeft) loert het gevaar dat de weg naar het kwaad wordt ingeslagen. Het net zo zijn als die (in eerste instantie bewonderde)  ander blijkt met imitatie een onbereikbaar doel te zijn. Dit gevoel van tekort kan aanzetten tot jaloezie en rivaliteit. ”Doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg”. Op welk gebied dan ook moet je vooral je kop niet boven het maaiveld uitsteken, want vroeg of laat gaat ie er af.

Nageaapte hebberigheid kan de mens verleiden de schuld van het kwaad niet bij zichzelf te zoeken, maar bij die ander die hem door de mimese tot rivaliteit heeft aangezet. De toekomstige zondebok  is echter totaal onwetend van al die verlangens/hebberigheid die op hem of haar geprojecteerd worden. De medemens geeft in zijn agressie vervolgens niet zichzelf maar de ander, het object van zijn jaloezie, en de nietsvermoedende, de schuld. De ander is de oorzaak van zijn agressie en krijgt dus de schuld van zijn gevoelens van geweld. Zou hij nog het lef hebben om eerlijk te vertellen wat hij in jou bewonderd en dat hij dat zelf ook graag zou willen hebben c.q. aanleren dan heb je samen nog een basis om op verder te gaan. Maar die stap wordt overgeslagen. Sterker nog, er wordt van de zondebok verwacht dat hij of zij al die onuitgesproken verwachtingen aanvoelt en ze vervolgens volledig bevredigd. Alsof je een helderziende bent en een onuitputtelijke goddelijke bron in je hebt van waaruit je onophoudelijk de meest uiteenlopende wensen en verlangens van de (zwijgende) anderen kunt bevredigen.

Hij of zij verdraait zelf de waarheid, om de oorzaak van zijn agressie te verdoezelen. In de verdraaiing van de feiten verzwijgt hij bovendien ook nog eens zijn afgunst. Terwijl hij eigenlijk zichzelf wil toe-eigenen wat van die ander is. Girard ontdekte dat mensen in het beeld van het kwaad maar al te vaak een leugen hanteren. In veel gevallen ligt de waarheid rondom het conflict dus net andersom. De mens geeft de ander de schuld van zijn agressieve gevoelens: hij maakt de ander tot zondebok.

Zo kunnen ook in groepsprocessen de frustraties van allen zich richten op één: de zondebok. De groep kan zich verbroederen in de gezamenlijke verwijten die ze de zondebok maken. Dat is het begin van de uitsluiting. In de groepsprocessen worden de doelen en belangen van de zondebok zwart gemaakt. Met deze conflictstrategie kan de invloed van personen geëlimineerd worden en de rol van de zondebok in de groep is uitgespeeld.

Voor Girard is de Bijbel één van de bronnen geweest waarin hij de werking van het zondebokmechanisme heeft geduid. De veroordeling van Jezus en de taal die daarbij werd gebruikt zijn exemplarisch voor hoe het mechanisme werkt. Girard maakt aan de hand van passages uit de evangeliën duidelijk hoe in de formulering over de schuldigverklaring de onschuld van Jezus wordt verdoezeld en daardoor het zondebokmechanisme wordt ontmaskerd.

Zo is het HOSANNA en zo is het KRUIST HEM.

Een zondebokverhaal bij uitstek.

Ten tijde van de  Romeinse overheersing maakte Jezus als geestelijk leider veel indruk op de bevolking van Israël. Op palmzondag haalden de burgers van Jeruzalem Jezus zelfs als een held binnen. Weliswaar op een ezel, maar wie weet was hij de beloofde bevrijder uit de schriften. De Hogepriesters en Schriftgeleerden zagen dit met lede ogen aan. In de confrontaties met hem over de schriftuitleg hadden ze vaak onder het oog van de omstanders het onderspit moeten delven en was hun gezag aangetast. Ze zochten een goed moment om hem op te pakken en te doden. Ze zaten niet te wachten op een nieuwe beweging met veel aanhang die hun leiderschap zou aantasten. Bij gevangenneming kon hij voor de Hoge Raad, het Joodse rechtscollege worden gebracht en ook bij het Romeinse gezag kon hij afgeschilderd worden als een oproerkraaier en een gevaar voor het volk. Zo gebeurde het.

De woorden van de hogepriester Kajafas van de Hoge Raad zijn legendarisch: “Het is beter dat deze éne man sterft dan dat het volk verloren gaat.” De Romeinse landvoogd Pilatus zag wel geen schuld in hem maar hij gaf uit tactisch oogpunt toch maar toe aan de wensen van de Hoge Raad.

De evangeliën vermelden ook dat Jezus de aard van de mensen kende. Bij alle lof en ‘Hosanna’ op palmzondag had hij toch ‘geen vertrouwen in hen’, want hij wist wat er in de mens omging. Hij wist dat mensen eerst vol lof over je kunnen zijn (terwijl je daar zelf niet eens op uit bent) en ‘Hosanna!’ roepen, maar door het niet uitkomen van de hooggestemde verwachtingen, kan het enthousiasme omslaan in frustratie. Frustratie kan leiden tot agressie. Die agressie kan zich weer richten op de persoon die hun (misplaatste) verwachtingen heeft gewekt. In het bedrijfsleven bijvoorbeeld kan de wens op je geprojecteerd worden dat je als high potential en begaafde “visionair” in één klap alle rotzooi opruimt die  vele voorgangers hebben achtergelaten. Of dat van jou als beginnend manager van een team vol weerstand, waar al drie managers voor je hun tanden op hebben stukgebeten, verwacht wordt dat ze binnen een half jaar ineens wel al hun targets halen. Of je bent als vrouw “naar beneden getrouwd” en je schoonfamilie blijkt het niet te kunnen handelen dat jij welgestelder, slimmer, succesvoller en ondernemender bent dan zij. Of medestudenten durven  hun eigen angsten, vuur en passie niet onder ogen te zien of uit te leven en worden boos op jou. Omdat jij wel de moed en het lef hebt om je nek uit te steken. Of collega’s zien in jou de warme, hartelijke moeder die ze zelf graag hadden willen hebben en gaan het je kwalijk nemen als je niet aan hun irreële verwachtingen hieromtrent kunt of wilt voldoen.   Of…. Enfin, vul hier zelf jouw eigen ervaringen maar in 😉

Maar goed, 2000 jaar geleden al was daar Jezus, die zijn eigen heldenrol ondermijnde met de intocht op de ezel. “Hosanna” in eerste instantie, maar een paar dagen later ‘kruist hem’. Uiteindelijk zegt Jezus zelf van het feit dat ze hem willen kruisigen: “Vader vergeef het hun, want ze weten niet wat ze doen.”

Jezus bezwijkt niet onder de leugen van de schuldigverklaring. Hij reageert op beschuldigingen telkens respectvol met: ‘U zegt het’ en houdt zo de verantwoordelijkheid voor het zondebokmechanisme bij de voltrekkers. Hij ging niet mee met de schuldig-verklaring van de Hogepriesters en ontmaskerde zo de ware aard van de mens. De mens is geneigd zijn ware agressieve gevoelens te verbloemen in de romantische leugen van het onafhankelijke en onbevooroordeelde oordeel.

De geestelijke machthebbers dichtten Jezus revolutionaire plannen toe. Daarvoor werd hij schuldig gehouden, bespot, vernederd en gemarteld. Zijn revolutie was om met compassie het appel van de blinde, verlamde, melaatse en verachte medemens te beantwoorden. Dat moest hij beboeten met het lijden van de zondebok.

Door zijn kruisiging wilden de geestelijke machthebbers de invloed van Jezus ongedaan maken. De ontluistering van Jezus had zijn volgelingen moeten verstrooien. Zijn lege graf drie dagen later moest tot de grote ontgoocheling leiden. Het leidde echter tot de wederopstanding van zijn doodverklaarde beweging. De acties van de geestelijke leiders om Jezus te stoppen had een averechtse uitwerking gekregen. De collectieve agressie van ‘kruist hem’ had zich weliswaar ontladen in de kruisiging, maar de chaos van de tweespalt onder het volk bleef. De geest van Jezus leefde voort in zijn volgelingen. De tweespalt was nog sterker aanwezig. De dood van de zondebok als genoegdoening voor de agressie en verdeeldheid onder het volk had niet gewerkt. Het zondebok-mechanisme om vrede te brengen had grandioos gefaald.

René Girard beschrijft in zijn publicaties hoe vele romans en ook Bijbelverhalen onthullen hoe de rechtvaardige (hoogbegaafde, hoogsensitieve) mens als zondebok het kwaad van het onrecht treft. Al honderden jaren beschrijven oude verhalen, sprookjes en literaire werken dit verschijnsel.

Alleen een mens die zich bewust is van de werking van het zondebok-mechanisme is in staat zijn of haar leven en gedrag te veranderen. Hij  kan de romantische leugen van de vermeende onafhankelijkheid doorzien en het inzicht krijgen hoe hij werkelijk in elkaar steekt. Om tot dit  bewustzijn te komen heeft hij echter spiegels nodig. En misschien is het wel jouw taak in de wereld om zo’n spiegel te zijn.

Last but not least nog een citaat van Antoine Bodar: “De meest heldere spiegel geeft de omdraaiing. Daarin was Jeroen Bosch meester in zijn schilderijen, zoals Erasmus in zijn Lof der Zotheid. Bewering van het ene, terwijl het tegendeel daarvan wordt bedoeld. Wanneer de zot zich beroemt op eigen wijsheid, weten wij des te beter wie spreekt en waar de ware wijsheid werkelijk woont. Dergelijke kwesties als taferelen uitbeelden is de blijvende verdienste van Jeroen Bosch.”

Salomé Philips        www.weerspiegelingen.nl

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Uncategorized en getagged met , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

8 reacties op Over confronterende spiegels en zondebokken

  1. Zeer herkenbaar verhaal, helaas ben ik ervaringsdeskundige. Is het nog mogelijk om aan deze ondankbare rol te ontsnappen, als de ‘zondebok-hetze’ om je heen zo hoog is opgelopen dat zelfs je eigen kinderen erin meegesleurd raken en tegen je worden opgezet? Waar vind een typische zondebok, die alles goed doorziet, maar desondanks niet aan deze vreselijke rol kan ontsnappen, de juiste steun en adviezen? Benieuwd naar je reactie, met vriendelijke groet!

    • Wenneke, dank voor je resonantie. Ik zal je vandaag nog privé per mail een reactie sturen.

    • Mirjam zegt:

      In een vrouwengroep die zich bezig houdt met bewustzijn en persoonlijke groei ben ik naar verloop van tijd de zondebok geworden (van “hosanna” naar “kruisig haar”).
      Ik wil graag zelf uit deze rol zien te komen, dit mechanisme aan de kaak stellen op een manier waarbij het voor de anderen mogelijk is dat zij weer verantwoordelijkheid nemen voor hun eigen schaduw en agressie ipv die te projecteren op mij.
      Hoe kan ik dat doen?
      Hartelijke groet,
      Mirjam

    • M.L.Visser zegt:

      Bovenstaande verhalen zijn ook voor mij heel herkenbaar. Ook heb ik dezelfde vragen. Waar vindt een zondebok, die alles goed doorziet, advies en steun om aan deze vreselijke rol kan ontsnappen. En hoe zorg je dat mensen de verantwoordelijkheid voor hun eigen schaduw nemen in plaats van die op jou te projecteren. Wat te doen? Hartelijke groet, Marian

  2. Telkens weer zegt:

    zoveel herkenning! Hoe kom ik uit deze rol? Zelfs op plaatsen waar naastenliefde gepredikt wordt ontkom je niet. Waar en hoe vind ik hulp?

  3. Stuk zegt:

    Hoe leer ik met dit fenomeen omgaan?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s