URK als Thuisland & Thuis in de Bijbel

Nog niet zo lang geleden was ik in opdracht van de Stichting Urker Taol Oud Testamentische “kiengerbiebelveroalen” in het Urkers in audio aan het opnemen toen er een berichtje binnenkwam van historica en archeologe Marina Marijnen. Ze nodigde me uit voor een hernieuwde rondleiding in Museum Catharijneconvent te Utrecht. Ditmaal voor de expositie “Thuis in de Bijbel”. Zoveel synchroniciteit kon ik natuurlijk niet weerstaan en zo gebeurde het dat ik samen met een vriendin, eveneens van Urker afkomst, en een groepje andere geïnteresseerden, bijna twee uur lang genoot van de boeiende en bij tijd en wijle zelfs wat ondeugende vertellingen van Marina.

En zoals in mijn eigen kinderwereld de hele Bijbel zich op Urk afspeelde, zo was het voor middeleeuwse kunstenaars ook heel gebruikelijk om Bijbelse verhalen eigentijds af te beelden. Marina koos in haar rondleiding voor de Slow Art methode. Dat wil zeggen dat we langere tijd stil stonden bij één kunstwerk, langzaam inzoomend op diverse details.

Prediking van St Jan 1566

Het schilderij “De Prediking van Johannes de Doper” uit 1565, stelt eigenlijk een protestantse clandestiene hagenpreek voor. Pieter Bruegel de Oude schildert zichzelf (rechts bovenaan) als toehoorder, leunend tegen een boom, in gezelschap van zijn vrouw Marijke Coecke en zijn schoonmoeder Maaike Verhulst-Bessemers.

Details: zwarte hand en pelgrimtekens

Details: zwarte hand en pelgrimtekens

De details: Op de mantel van één van de toehoorders staat een zwarte hand. Geen afdruk van Pietje Bell’s bende van de zwarte hand, maar van de bedeling van de stad Antwerpen. Die schonken wel kleding aan arme mensen, maar met daarop het teken van de zwarte hand, zodat ze de kleding niet door konden verkopen. Die zwarte hand verwijst dus naar (H)Antwerpen en Marina vertelde hoe die naam ontstaan is.
Volgens de legende werd kasteel ’t Steen aan de rand van de Schelde bewoond door de verschrikkelijke reus Antigoon. Elke schipper die voorbij voer, moest tol betalen aan de reus. Wie weigerde werd de hand afgehakt. Antigoon was zo berucht, dat het verhaal zelfs Julius Caesar bereikte. Deze stuurde één van zijn dapperste veldheren naar Antwerpen: Silvius Brabo. Brabo ging Antigoon te lijf en slaagde erin zijn hand af te hakken, die hij vervolgens met een grote boog de Schelde in zwierde. Zo gaf hij de stad haar naam: van Hand-werpen kwam Antwerpen.

De pelgrimstekens op de hoed van een andere toehoorder wijst op een Pelgrimganger. Pelgrimstekens raakten in de late Middeleeuwen in zwang als souvenir van het bedevaartsoord dat de pelgrim bezocht had. Het schelpen insigne staat symbool voor de schelp van de rotsige stranden van Cap Finistere, destijds het geheimzinnige einde van de wereld. De schelp op de hoed, mantel of ransel van drager laat zien: hier loopt een pelgrim.

Pieter Bruegel de Jonge

“Volkstelling te Bethlehem”. Pieter Bruegel de Jonge schilderde dit werk naar een voorbeeld van zijn vader uit 1566. In die tijd werden de Nederlanden geteisterd door een hele zware winter. Pieter Bruegel raakt hierdoor geïnspireerd en schildert Betlehem als een winters, Vlaams dorp. Bijna onopvallend leidt Jozef, de timmerman, de zwangere Maria op een ezel door het besneeuwde landschap. Zij zijn op weg om zich te laten inschrijven voor de volkstelling in Bethlehem. Jozef heeft zelfs zijn zaag bij zich 😉 In de herberg wordt echter niet alleen het volk geregistreerd, maar ook de zo gehate belasting geheven in naam van het Habsburgse rijk. Aan de gevel prijkt het Habsburgse wapen. Op deze manier gebruikt Pieter Bruegel een Bijbelverhaal om commentaar te leveren op gebeurtenissen uit zijn eigen tijd.

Pieter Bruegel de Jongere

Detail: De priksleetjes zijn gemaakt van….. een paardenschedel! Over duurzaamheid gesproken 😉

Jan Steen Jezus verwijdert de geldwisselaars

“De verdrijving van de wisselaars uit de tempel” Jan Steen, 1675.
Jan Steen schildert dit Bijbelverhaal als een eigentijds theaterstuk. De acteurs zijn zeventiende-eeuwse marktkooplieden en wisselaars. Als decor schildert Steen een tempel in de stijl van het Hollands classicisme, een bouwstijl die dan in de mode is.
We raken met elkaar in gesprek over de “Heilige Woede” van Jezus. De meeste gelovigen zien Jezus het liefst in beelden vanuit hun jeugd: de goede herder, de man die door altijd zomerse velden wandelend mensen troost en geneest; iemand bij wie iedereen terecht kan, wie je ook bent en wat je ook gedaan hebt.
Dat beeld is niet verkeerd, maar wel eenzijdig. Want de radicale keuze van Jezus voor vergeving, liefde en troost had ook de nodige consequenties. Net zoals dat voor ons het geval is. Het kiezen voor een bepaalde manier van leven en geloven betekent ook dat je bepaalde andere dingen afwijst. En dat je daardoor in conflict kunt komen met anderen. Dat zij jou afwijzen en uitsluiten.
Jezus is laaiend. Het is alsof er een vuur in Hem brandt, zodat hij móet spreken en móet handelen.
Hij is niet zomaar boos, of gepikeerd, maar vervuld van Heilige Woede!
Jezus verwacht als “vibe” in de Tempel een plek waar het leven gaaf en oprecht is. Maar wanneer Hij binnenkomt, dan ziet Hij daar weinig van terug.
De commercie heeft toegeslagen. Jezus ziet de tafels van de geldwisselaars, bindt touwen aan elkaar en maakt er een zweep van, waarmee Hij de zaak schoonveegt.
De handelaars en de profiteurs, de corrupte priesters en de schijnheilige tempeldienaren jaagt hij het Huis van God uit. Dat soort Heilige Woede is een gave van God. Je moet hiervoor al je lef en vertrouwen mobiliseren, want mensen die Heilige Woede kennen zijn juist vaak van nature heel harmonieus, vredelievend en teder. “Lankmoedig en goedertieren”. Je herkent Heilige Woede, omdat er altijd een gevoel voor rechtvaardigheid uit spreekt. Heilige woede ontstaan niet omdat je op je teentjes getrapt werd, is geen “egodingetje”, maar wordt gewekt omdat je onrecht ziet en niet langer meer kunt zwijgen.

Jacob en Ezau

Bij het schilderij over het slinks verkopen van het eerstgeboorterecht van Ezau aan Jacob voor een bord linzen (“Geef mij van dat rode daar”) vertelt Marina een leuke anekdote die ze een paar jaar geleden op Urk heeft meegemaakt: tijdens een zeiltocht doet ze met haar man op een warme zomeravond Urk aan. Ze hebben allebei erg veel zin in een lekker ijsje en als ze aan de beurt zijn valt de keuze op een roodgekleurd soort ijs; er staan geen smaken bij. Ze wijst er dus naar en zegt: “van dat rode daar”….. Waarop de jongen die bedient uitroept: …. ‘ En Ezau zei, geef mij te slurpen van dat rode daar…! ‘ Verbijsterd kijkt Marina hem aan en moet een beetje lachen. Hij trouwens ook. “O.k.” zeg ze, “daarvan dus en ik zal er niet bij slurpen”.
Ter plekke herinnert ze zich dat ze jaren geleden ‘de’ kerkenraad uit Urk heeft rondgeleid in Museum Catharijneconvent . Wat ze vertelde (soms heel leuke dingen) werd met blanco gezichten aangehoord en uit niets bleek dat de Urkers van het uitje genoten….. Tot de rondleiding voorbij was en iedereen zijn portemonnee royaal trok; hun manier om waardering te tonen. (Zoveel fooi heeft ze nadien trouwens nooit meer gekregen!)
Terwijl de jongen een hoorn met dat ‘rode daar’ (yoghurt/bosvruchten) staat op te metselen, vertelt ze hem van die rondleiding. Destijds werd ze uitgenodigd om de kerk in Urk eens te bezoeken en nu was ze dan eindelijk op Urk. Van welke kerk waren ze, wil hij weten ? Oh, dat wist ze niet meer, de Hervormde dacht ze. Ze hadden in elk geval allemaal een zwart pak aan…. Waarop de jongen lachend uitriep, …’we hebben hier 17 kerken en ze dragen hier allemaal een zwart pak…!’
Tja, toen zat er niets anders op dan de Bijbelse versnapering maar gauw op te eten, het was een warme avond, en het verhaal nam een wereldse wending, namelijk wanneer de eerste wedstrijdzeilers aan de finish werden verwacht.
Daarop moest hij het antwoord schuldig blijven. Maar eensgezind en in stijl concludeerden ze: vele laatsten zullen de eersten zijn !

 

Tobias en Raphaël

Abraham Bloemaert. Ca 1630
Hoe kan de onzichtbare, eeuwige God communiceren met aardse mensen? De Bijbel geeft verschillende mogelijkheden: God kan zich laten kennen in dromen en visioenen of in het horen van stemmen. Maar vaker worden engelen ingezet voor het verkeer van God naar de mensen. Zij staan dichtbij God maar kunnen ook als boden op aarde verschijnen om Gods wil kenbaar te maken. De aankondiging van de aartsengel Gabriël aan Maria is het bekendste voorbeeld.

“Tobias ging samen met de engel op weg. Zijn hond kwam achter hem aan.” (Tobit 6:2) De jonge Tobias wordt door zijn vader Tobit op reis gestuurd om geld op te halen. Hij zoekt daarvoor een reisgenoot die zich aandient in de persoon van ene Azarias. Ook Tobias’ hondje gaat mee. Bij zijn terugkomst blijkt Azarias de engel Rafaël zelf te zijn geweest. Die heeft hem al die tijd beschermd. Waartegen? Dat wordt gesymboliseerd door de duiventil, waarvan ik in eerste instantie dacht dat dit het huisje van Baba Yaga moest voorstellen. De uitdrukking ‘duiven op zolder houden’ betekent in die tijd zoveel als ‘bordeel houden’. Rafaël behoedt de jonge man voor onkuisheid. Gehuwd met de vrome Sara keert Tobias terug naar zijn vader Tobit en moeder Anna.
De naam Rafaël is afkomstig uit het Hebreeuws en betekent ‘genezende kracht van God’ of ‘God heeft genezen’. Rafaël is dus de aartsengel die de geneeskracht in zijn vaandel heeft. In het boek Tobit reist Rafaël mee met Tobias op diens gevaarlijke tochten. Na een behouden terugkomst stelde Rafaël zich voor als ‘een van de zeven engelen naast Gods Troon’ (Tobit 12:15). Ook zou Rafaël met de gal van een onderweg gevangen vis de blinde vader (Tobit) van Tobias hebben genezen. Rafaël kreeg bovendien opdracht van God om de demon Azazel mores te leren, waarbij zijn missie luidde: ‘… genees de aarde van de verdorven engelen en verkondig de heling van de aarde, zodat zij van deze pestilentie kan bekomen (Henoch’ 10:6,7).

lijkwade met wijze en dwaze maagden

Naast beeldende kunst zijn er ook gebruiksvoorwerpen geëxposeerd met Bijbelse voorstellingen. Een lijkwade bijvoorbeeld, met daarop geborduurd de vijf dwaze en vijf wijze maagden.

beddeplanken

En een beddeplank. Dat is de plank die aan de voorkant van de bedstee wordt vastgezet om degenen die er in slapen te behoeden uit de smalle bedstee te vallen.
Wel eens ooit horen spreken van “een kind van de beddeplank”? Daarbij gaat het dan om een kind, dat precies negen maanden na het huwelijk ter wereld kwam. Heel ontroerend vond ik dat vlakbij de beddeplank een jonge moeder op datzelfde moment haar pasgeboren kindje borstvoeding gaf.

zilveren broeksknopen

Op de sierknopen van mannenbroeken stonden vaak afbeeldingen van verhalen uit de Bijbel. Meestal ging het om een verhaal waarin een vrouw een rol speelde, zoals Jozef en de vrouw van Potifar. Ook werden Jezus en de Samaritaanse vrouw vaak afgebeeld. Afbeeldingen met een bewust moraliserende boodschap: blijf zelfs met je broek los een voorbeeld van zelfbeheersing, kuisheid en trouw 😉

Trouwfoto van mijn bèbe en bessien. Evert Hakvoort en Willempje Hakvoort-Post

Trouwfoto van mijn bèbe en bessien. Evert Hakvoort en Willempje Hakvoort-Post

De wijde Urker klepbroek heeft een split op de plek waar normaal de gulp zit. De split zit verborgen achter een brede klep. De Urker broeken sluiten nog altijd op deze manier. De klep wordt gesloten met twee kleine knopen. De split daaronder sluit met twee grote knopen die door een schakel met elkaar verbonden zijn: de broekstukken of stòkken. Niet iedereen kon zich uiteraard van deze kostbare broekstukken veroorloven. Er werden ook wel rijksdaalders als broekstukken gebruikt. Heel handig wanneer je als visserman in een andere haven “verwaaid” lag. Op die manier had je in geval van nood altijd geld “op zak”.

Sprekend over “geld op zak” gaf Marina tot slot nog een aanvulling op haar anekdote over de Urker kerkenraad:
“Destijds was ik ook nog hoogzwanger. In die tijd drapeerde je geen fraaie shawl om je dikke buik, maar die zat (nauwelijks !) verstopt onder een wijde positiejurk met steekzakken, waar ik, enigszins gegeneerd, handenvol guldens en rijksdaalders in liet zakken, met het onbedoelde wervende effect van klinkende munten. Ik was het helemaal niet gewend om als gids überhaupt als dank zoveel geld toegestopt te krijgen …. “

Dus, leden van de Urker kerkenraad van toen: over uw vrijgevigheid wordt nu, 28 jaar later, nog steeds gesproken 😉

Bent u als lezer geïntrigeerd geraakt door Urk, vergeet dan vooral niet om op de jaarlijkse zaterdag voor Pinksteren (dit jaar, 2014, op 8juni) een bezoek aan Urk te brengen. Iedereen begeeft zich op deze dag zoveel mogelijk op straat en oud en jong, groot en klein loopt in de Urker klederdracht. Een dag om niet snel te vergeten………….

https://weerspiegelingen.wordpress.com/2012/05/30/urker-dag-2012-een-dag-met-een-gouden-randje/

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Uncategorized en getagged met , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

4 reacties op URK als Thuisland & Thuis in de Bijbel

  1. marina marijnen zegt:

    Lieve Salomé,
    Ik ben zeer vereerd met het mooie verslag dat je schreef naar aanleiding van je bezoek met mij aan de tentoonstelling Thuis in de Bijbel. Prachtig verwoord, fraai geïllustreerd en aangevuld, compleet met Urker man en waarschuwende (?) broeksknopen ! Mag ik je bellen als ik zelf verhinderd ben om een rondleiding te geven ?

    • Lieve Marina,
      En ik ben zeer vereerd door je lovende woorden, juist omdat ze van jou komen 🙂 Dankzij jouw inspirerende en interactieve rondleiding en de fraaie expositie kwam ik in een flow en dan gaat alles wat je doet vanzelf. Daarbij brengt het onderwerp me terug naar mijn jeugd, met bijbehorende liefdevolle herinneringen ❤ You made my day 🙂

  2. jarry velzel zegt:

    Fijn om je blog te lezen. We gaan in September met een groepje vrouwen naar Antwerpen .Het stukje over het ontstaan van de naam Antwerpen heb ik op ons forum gezet. Je blog nodigt uit om de expositie te gaan bekijken ,je maakt me nieuwsgierig
    .

    • Hey Jarry, wat leuk dit hernieuwde contact via mijn blog 🙂 Antwerpen is een inspirerende stad met een boeiend verleden. Museum aan de Stroom op het Eilandje mogen jullie zeker niet missen. Ik kom al jaren in Antwerpen en ken de stad inmiddels op mijn duimpje. Mocht je tips kunnen gebruiken dan mag je me altijd mailen via weerspiegelingen@gmail.com

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s